Ενοχή, ευθύνη, αιτία:

Η φιλοσοφία, η ιστοριογραφία και η ιατρική κατά τον 5^ο αιώνα π.Χ.

Mario Vegetti

Σύμφωνα με τον G. Ε. R. Lloyd[1] «η ιδέα ότι η φύση υποδηλώνει ένα καθολικό πλέγμα αιτίας και αποτελέσματος διατυπώνεται ρητά κατά την εξελικτική πορεία της προσωκρατικής φιλοσοφίας». Κατά τον W. Jaeger[2] «η έννοια της αιτίας αποτελεί δάνειο από το λεξιλόγιο της ιατρικής, όπως φαίνεται καθαρά από τη λέξη πρόφασις που χρησιμοποιεί ο Θουκυδίδης». Ο Β. Williams[3] υποστηρίζει ότι «η λέξη αίτιον συνιστά, από τις ιπποκρατικές πραγματείες και έπειτα, έναν σταθερό όρο για την “αιτία”, και ο συναφής όρος αιτία (…) σήμαινε το παράπονο ή την κατηγορία, αλλά ήδη από την εποχή της ηροδότειας ιστοριογραφίας μπορεί απλώς να σημαίνει την “αιτία” ή την “εξήγηση”».

Οι τρεις αυτοί διαπρεπείς μελετητές, παρόλο που αποκλίνουν σημαντικά ο ένας από τον άλλον στα ερευνητικά τους ενδιαφέροντα, φαίνεται πως συγκλίνουν στην άποψη ότι μια ακριβής και επαρκώς προσδιορισμένη έννοια της αιτιότητας αποδεικνύεται παρούσα στη φιλοσοφία, στην ιστοριογραφία και στην ιατρική του πέμπτου αιώνα. Η εκτίμηση αυτή έχει γίνει ευρέως αποδεκτή, αλλά χρειάζεται να αναθεωρηθεί ή τουλάχιστον να αποσαφηνισθεί και να διατυπωθεί από δύο διαφορετικές πλην συμπληρωματικές οπτικές:

1) Καταρχήν, η λεξιλογική διερεύνηση, όπως θα δούμε, των όρων με τους οποίους εμφανίζεται η έννοια της αιτιότητας (αιτία, αίτιος, το αίτιον, πρόφασις) καταδεικνύει ότι ο σαφής θεωρητικός στοχασμός πάνω στις αιτιώδεις σχέσεις και στα εξηγητικά μοντέλα που αυτές θεμελιώνουν προέκυψε μόνο σταδιακά και σε ένα πλαίσιο εξαιρετικής αβεβαιότητας το οποίο οφειλόταν στην ασάφεια της ηθικής, πολιτικής και δικανικής γλώσσας αναφορικά με τις έννοιες της ενοχής, της ευθύνης και του καταλογισμού πράξεων και γεγονότων. Είναι ενδιαφέρον ότι η εξελικτική διαμόρφωση της αρχής της αιτιότητας συντελέστηκε μάλλον στο πλαίσιο της ιατρικής επιστήμης παρά στην προσωκρατική φιλοσοφία, αν κρίνουμε από τα αποσπάσματα των φιλοσόφων και αν εξαιρέσουμε τις περί αιτιότητας διατυπώσεις του Αριστοτέλη και των περιπατητικών οδογράφων.

2) Έπειτα, είναι ανάγκη να αποσαφηνισθεί η σχέση ανάμεσα στην εξέλιξη του θεωρητικού στοχασμού πάνω στην αρχή της αιτιότητας και στο είδος της αιτιώδους συνάφειας που κάθε φορά αυτή περιγράφει. Για παράδειγμα, η πραγμάτευση από τον Αριστοτέλη του όρου «αιτία» στο 2ο βιβλίο των Φυσικών δεν περιλαμβάνει την έννοια της αιτιώδους συνάφειας που απέδιδε στον όρο ο Hume, σύμφωνα με την οποία η αιτία συνιστά το απαραίτητο προηγούμενο του αποτελέσματος. Από την άποψη αυτή, ο Αριστοτέλης παραμένει πιστός στην περιπλοκότητα της σκέψης του 5^ου αι. π. Χ· τείνει να αποδίδει, αν και στο πλαίσιο μιας αυστηρής θεωρητικής προσέγγισης, τις ποικίλες διαστάσεις της αιτιότητας που άρχιζαν τότε να εμφανίζονται με μια σχετική αοριστία. Από την άλλη πλευρά, η σύλληψη της αιτίας ως παράγοντα που είναι απαραίτητος και αρκεί για να προκαλέσει το αποτέλεσμα, απαντά σε ένα μέρος των ιατρικών μαρτυριών και υπό την έννοια αυτή προεξαγγέλλει τους Στωικούς φιλοσόφους και τον Αριστοτέλη.

Συνέχεια ανάγνωσης «Η φιλοσοφία, η ιστοριογραφία και η ιατρική κατά τον 5ο αιώνα π.Χ.» →

Η ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 

– Εισαγωγή –

Ο σύγχρονος κόσμος οφείλει σχεδόν τα πάντα στους Έλληνες. Αυτοί προσδιόρισαν για πρώτη φορά τις κατηγορίες σκέψης που έχουμε ως σήμερα, διαμόρφωσαν τα κυριότερα πνευματικά μας εργαλεία και έδωσαν συγκεκριμένο περιεχόμενο στις αρχές της ηθικής μας. Γενικότερα, ανακάλυψαν την επιστημονική έρευνα διατυπώνοντας τα πρώτα ερωτήματα και προσπάθησαν να τα απαντήσουν, με επιτυχία σε ικανοποιητικό βαθμό. Ανύψωσαν όλες τις μορφές της τέχνης τόσο, ώστε όλα τα σύγχρονά της ρεύματα να πηγάζουν απ’  την ελληνική τέχνη.
Στην κοινή κληρονομιά, που οι στοχαστές και οι καλλιτέχνες έκαναν να καρποφορήσει στη διάρκεια 15 αιώνων με διαφορετικά αποτελέσματα, κανείς δεν αμφισβητεί τον πρωταρχικό ρόλο που έπαιξε ο Ελληνισμός.
Γι’ αυτό οι σύγχρονοί μας αισθάνονται μεγάλο ενδιαφέρον για έναν λαό, στον πολιτισμό του οποίου οφείλουμε τόσα πολλά. Το ενδιαφέρον αυτό μπορεί να ικανοποιηθεί απόλυτα, αφού οι πηγές που μας αποκαλύπτουν την Αρχαία Ελλάδα είναι ιδιαίτερα πλούσιες και ποικίλες.
Η Ελληνική γλώσσα αντιπροσωπεύεται από λογοτεχνικά κείμενα που χρονολογούνται χωρίς διακοπή από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως σήμερα. Η πρόσφατη αποκρυπτογράφηση των μυκηναϊκών πινακίδων επιτρέπει να ανέβουμε τουλάχιστον ως τον 15ο αιώνα π.Χ. Καμιά άλλη ανθρώπινη γλώσσα δεν προσφέρει για μελέτη μια τόσο πλούσια λογοτεχνία που εκτείνεται σε μια τόσο μακριά περίοδο της Ιστορίας.
Παράλληλα με τις γραπτές πηγές η αρχαιολογία προσφέρει για την Ελλάδα μια πλούσια πληροφόρηση και τα μνημεία που μελετάει δεν αποτελούν μαρτυρίες μόνο για τον Ελληνικό Πολιτισμό, αλλά περιέχουν και αισθητικές αξίες μεγάλου διαμετρήματος.
Επιπλέον, ένα στοιχείο ένα στοιχείο εξίσου σημαντικό είναι και το ότι η ίδια η χώρα όπου έζησαν και δημιούργησαν οι Έλληνες μας είναι και σήμερα προσιτή. Ξαναβρίσκουμε στον ελληνικό χώρο τα ίδια τοπία που έβλεπαν ο Όμηρος, ο Σοφοκλής ή ο Πλάτων.
Πρόθεση του κειμένου είναι να προσφέρει στον αναγνώστη μια θεώρηση περιεκτική των βασικών όψεων του Ελληνικού Πολιτισμού σε προσιτή μορφή.
Φαίνεται ότι όλα ή σχεδόν όλα δεν εξηγούνται με βάση την επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος και του κλίματος. Οι άνθρωποι φτιάχνουν την ιστορία τους και επωφελούνται από τις γεω­γραφικές συνθήκες, ανάλογα με την επιμονή και τη φαντασία τους. Είναι αλήθεια ότι οι συνθήκες αυτές διευκολύνουν το έργο τους και βοηθούν στη διαμόρφωση του χαρακτήρα των λαών. Όποιος επισκέφθηκε την Ελ­λάδα και το περιβάλλον της δεν αμφιβάλλει ότι αυτή η περιοχή της Με­σογείου άσκησε επάνω στους αρχαίους της κατοίκους την καλύτερη επί­δραση. Αν για τους σύγχρονους, πού διαθέτουν πάρα πολλά μέσα για να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις του εδάφους και τις κλιματολογικές δυ­σκολίες, η γοητεία του κόσμου του Αιγαίου εξακολουθεί να είναι τόσο ισχυρή, τί θα ήταν στην εποχή που η εξάρτηση του ανθρώπου από τις φυσικές συνθήκες ήταν πολύ πιο αισθητή από ό,τι σήμερα;

Εκηβόλος 

Ο Φρειδερίκος Νίτσε στο πρώτο του βιβλίο, με τίτλο «Η Γέννηση της Τραγωδίας» (1872) και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο 15, κάνει μία ιδιαίτερη μνεία στο ελληνικό έθνος.

          «Αποδεδειγμένα σε κάθε περίοδο της εξέλιξής του ο δυτικοευρωπαϊκός πολιτισμός προσπάθησε να απελευθερώσει  τον εαυτό του από τους Έλληνες.

            Η προσπάθεια αυτή είναι διαποτισμένη με βαθύτατη δυσαρέσκεια, διότι οτιδήποτε κι αν δημιουργούσαν,  φαινομενικά πρωτότυπο και άξιο θαυμασμού, έχανε χρώμα και ζωή στη σύγκρισή του με το ελληνικό μοντέλο,  συρρικνωνότανε, κατέληγε να μοιάζει με φθηνό αντίγραφο, με καρικατούρα.

          Έτσι ξανά και ξανά μια οργή ποτισμένη με μίσος ξεσπάει εναντίον των Ελλήνων, εναντίον αυτού του μικρού και  αλαζονικού έθνους, που είχε το νεύρο να ονομάσει βαρβαρικά ότι δεν είχε δημιουργηθεί στο έδαφός του. Κανένας από τους επανεμφανιζόμενους εχθρούς τους δεν είχε την τύχη να ανακαλύψει το κώνειο, με το οποίο θα μπορούσαμε μια για πάντα να απαλλαγούμε απ’ αυτούς. Όλα τα δηλητήρια του φθόνου, της ύβρεως, του μίσους έχουν αποδειχθεί ανεπαρκή να διαταράξουν την υπέροχη ομορφιά τους.

          Έτσι, οι άνθρωποι συνεχίζουν να νιώθουν ντροπή και φόβο απέναντι στους Έλληνες. Βέβαια, πού και πού, κάποιος εμφανίζεται που αναγνωρίζει ακέραιη την αλήθεια, την αλήθεια που διδάσκει ότι οι Έλληνες είναι οι ηνίοχοι κάθε επερχόμενου πολιτισμού και σχεδόν πάντα τόσο τα άρματα όσο και τα άλογα των επερχόμενων πολιτισμών είναι πολύ χαμηλής ποιότητας σε σχέση με τους ηνίοχους, οι οποίοι τελικά αθλούνται οδηγώντας το άρμα στην άβυσσο, την οποία αυτοί ξεπερνούν με αχίλλειο πήδημα».

ΟΨΕΙΣ  ΤΟΥ  ΑΡΧΑΙΟΥ  ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

	– ΠΑΡΘΕΝΩΝ – Η ακτινοβολία ενός μνημείου 7 Ημέρες «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ«	Οι πανελλήνιοι αγώνες στην αρχαιότητα 7 Ημέρες «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ«
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ (Περιοδικό RAM-2005)
Έπος-Λυρική ποίηση	Φιλοσοφία	Ιστορία-Ρητορική-Αρχαίο Δράμα
Εικονική περιήγηση στην Ακρόπολη των Αθηνών

Η Ακρόπολη είναι το πνευματικό Έβερεστ του πλανήτη

«…στα δύο αετώματα του Παρθενώνα οι συνιστώσες του διονυσιακού και του απολλώνιου στοιχείου ανερχόμενες ήρεμα απολήγουν σε μια ακμή. Εάν συλλογισθεί κανείς τη δυναμική ένταση, που κρύβει αυτό το μορφικό σχήμα, τότε το αέτωμα μεταβάλλεται αυτόματα σε ένα τανυσμένο τόξο, όμοιο με το τόξο του Ηράκλειτου, το οποίο ο Εφέσιος σοφός διασκέδαζε να ονομάζει άλλοτε ζωή (βίος) και άλλοτε θάνατο (βιός)

Δημήτρης Λιαντίνης