Το δαχτυλίδι του Γύγη*
Περιπλάνησι σ’ ἕνα μῦθο τοῦ Πλάτωνος
(αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του συγγραφέως
«ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΠΟΙΗΤΙΚΗ», Πλατωνικά ζητήματα)
Ἡ Πολιτεία εἶναι διάλογος περί δικαιοσύνης, τό σύμβολο τῆς κοινωνίας δικαίου. Κοινωνία ὑφίσταται ὅταν ἡ δικαιοσύνη εἶναι δεσμός τοῦ συνόλου καί πόθος τῶν ἀτόμων, πόθος πού μένει ἀνεκπλήρωτος ἐάν ἀγνοοῦμε τήν οὐσία της καί τήν κατάστασί της. Ὑπάρχει καθαρή δικαιοσύνη; Ὑπάρχει ἐγγύησι ὅτι τήν ἔννοοῦμε ὄρθα;
Ὁλοκληρωμένη γίνεται ἡ περί δικαιοσύνης συζήτησι στό δεύτερο βιβλίο τῆς Πολιτείας, ὅταν ὁ Γλαύκων παίρνη τόν λόγο γιά νά δηλώση πώς ὁ διάλογος μεταξύ Θρασυμάχου καί Σωκράτους τόν ἄφησε ἀνικανοποίητο καί νά προτείνη στόν δεύτερο τήν κατά βάθος ἐξέτασι τοῦ ζητήματος, ἀναλαμβάνοντας ὁ ἴδιος τόν ρόλο συνηγόρου τοῦ διαβόλου. Ὁ Σωκράτης συμφωνεῖ καί ὁ Γλαύκων ἀρχίζει μέ ἀναφορά τήν προέλευσι τῆς δικαιοσύνης. Ἡ δικαιοσύνη, ἰσχυρίζεται, εἶναι προϊόν ἀδυναμίας, διότι ἐάν εἶχαν δίκαιοι καί ἄδικοι ἐξασφαλισμένη τήν ἀτιμωρησία, θά ἔκαναν ὅλοι τά χειρότερα ἐγκλήματα γιά νά κορέσουν τήν φιληδονία τους. Ἡ δικαιοσύνη συνεπώς δέν ἀνταποκρίνεται σέ κάποια καθαρή ψυχική διάθεσι, ἀλλά σέ βιασμό τῆς θελήσεως, εἶναι συμβιβασμός πού ἐπιτρέπει τήν δύσκολη συνύπαρξι τοῦ συλλογικοῦ μέ τό ἀτομικό καί τίποτε ἄλλο. Ἡ ἀπόδειξι πού θά φέρη ὁ Γλαύκων γιά νά στηρίξη τήν θέσι του, εἶναι ὁ μῦθος τοῦ Γύγη (Πολιτείας 359d – 360b3):
Σιγά σιγά, μέσα σε είκοσι χρόνια, το έργο που ο Πλάτων είχε στο μυαλό του σαν το σημαντικότερο της ζωής του ωρίμασε. Η Πολιτεία πρέπει να εκδόθηκε γύρω στο έτος 374 ή λίγο αργότερα, ένα έργο που ακόμα και ως προς την έκτασή του ήταν κάτι εντελώς καινούριο. Όλοι οι άλλοι διάλογοι του Πλάτωνα, όλοι οι λόγοι του Ισοκράτη μπορούσαν να διαβαστούν μέσα σε λίγη ώρα. Τα έτσι κι αλλιώς εκτεταμένα ιστορικά βιβλία, όπως βλέπουμε στον Ηρόδοτο, περιορίζονταν με μεμονωμένες αφηγήσεις, όπως και τα έπη με τις ραψωδίες, κι ακόμα και σε κείμενα με σύνθεση πυκνότερη, πράγμα που σε κάθε περίπτωση προσπαθούσε να πετύχει ο Θουκυδίδης, το αποτέλεσμα ήταν να έχουμε ένα πυκνογραμμένο κυρίως κείμενο και πολλά επιμέρους κομμάτια. Ο Πλάτων, μέσα από τα ποιητικά του αριστουργήματα Ευθύδημος, Φαίδων, Συμπόσιον, έδειξε τη δραματική του τέχνη. Καθένα από αυτά τα έργα είναι σύντομο όσο μια τραγωδία. Στην Πολιτεία βλέπουμε ότι διατήρησε τους δρόμους της τέχνης του, ακόμα και ως προς τη δομή, αλλά η έκταση και ο πλούτος του κειμένου δεν επιτρέπουν την απλή αφηρημένη ανάγνωση, ενώ η καλλιτεχνία της σύνθεσης ξεδιπλώνεται μετά από πολύ προσεκτική ανάγνωση και εξοικείωση με το κείμενο. Ένα τέτοιο έργο απαιτεί επεξεργασία μέσα από ξεχωριστούς τόμους, κεφάλαια ή όπως αλλιώς μπορούμε να τα ονομάσουμε. Αργότερα η Πολιτεία χωρίστηκε σε έξι ή δέκα βιβλία και με αυτή τη μορφή τη μελετάμε μέχρι σήμερα. Αλλά αυτό δεν είναι σωστό, γιατί ο συντάκτης της δεν είχε τέτοια πρόθεση. Η πραγματική της διάρθρωση θα πρέπει να ήταν όπως στον Γοργία ή στον Φαίδωνα.