Η επιστολή Νικία (7.8-16)
(ομώνυμο υποκεφάλαιο του έργου της,
Ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ)
Όπως ομολογεί ο ίδιος ο Θουκυδίδης, δεν μπορούσε να ανασυνθέσει τους λόγους όπως ακριβώς εκφωνήθηκαν, λόγω ατελούς ανάμνησης των συγκεκριμένων λέξεων, τόσο από αυτόν όσο και από τους πληροφοριοδότες του. Αυτό τον οδηγεί στον συνδυασμό του δικού του σχολιασμού με την ουσία όσων οι ομιλητές είπαν. Στο 7.8-16, ο Θουκυδίδης μάς δείχνει, μέσω της επιστολής του Νικία, με τι θα έμοιαζε η ακριβής αναφορά της επιχειρηματολογίας κάποιου· είναι αξιοσημείωτο ότι η ιδέα της ακριβούς μεταφοράς βασίζεται στον γραπτό λόγο. Η λογική που ο Θουκυδίδης αποδίδει στον Νικία, στο 7.8.2, θεωρεί τον γραπτό λόγο ως το μόνο μέσο που επιτρέπει σε κάποιον να μεταδώσει τις ιδέες του με ακρίβεια σε απόν ακροατήριο. Εξάλλου, η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Θουκυδίδης, στο 7.8-16, απηχεί τη δήλωσή του, στο 1.22.1-2, για τη δυσκολία ανασύνθεσης ομιλιών και επομένως λειτουργεί σαν ειρωνικό σχόλιο για το σχετικό κύρος του προφορικού λόγου και του γραπτού λόγου στην Ιστορία του Θουκυδίδη[1]. Ακόμη, η επιστολή του Νικία πλάθεται με την επιπλέον ειρωνεία ότι αυτό το υποτιθέμενο «αντίγραφο» όσων έγραψε ο Νικίας, είναι προφανούς αντικείμενο παρόμοιας διεργασίας αφηγηματικού αυτοσχεδιασμού, όπως και οι λόγοι (τόσο οι σε ευθύ όσο και οι σε πλάγιο λόγο). Αξίζει να σημειωθεί πως ο Θουκυδίδης παρουσιάζει το κείμενο της επιστολής με μορφή λόγου, που διαβάζεται μεγαλόφωνα από γραμματέα της αθηναϊκής συνέλευσης[2]: «Ο γραμματέας της πόλης ανέβηκε στο βήμα και διάβασε στους Αθηναίους την επιστολή, που αποκάλυπτε τα ακόλουθα πράγματα» (7.10)· ο γραμματέας λοιπόν αρθρώνει τις σκέψεις και τις συμβουλές του Νικία. Όπως σχολιάζει ο Γουέστλεϊκ (Westlake), «[ο Θουκυδίδης] πιθανώς είχε δει αντίγραφό της (ενν. της επιστολής του Νικία]· αλλά επέλεξε να παρουσιάσει στους αναγνώστες του τη δική του παραλλαγή, σχεδιασμένη να επιτελέσει την ίδια αποστολή με τις δημηγορίες του (…] είναι καθο- δηγητική και αποκαλυπτική όσο και οποιαδήποτε δημηγορία»[3].
Κατηγορία: ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ
ΤΟ ΤΡΑΓΙΚΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΣΤΟΝ ΔΙΑΛΟΓΟ ΤΩΝ ΜΗΛΙΩΝ
Απόσπασμα από το έργο
της Emily Greenwood
«Ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ και η διαμόρφωση της ιστορίας»
Η ειρωνικότερη για τον ισχυρισμό αυτό εξέλιξη παρουσιάζεται στο 5.90, όπου οι αντιπρόσωποι των Μηλίων λένε στους Αθηναίους ότι η πτώση τους θα επέφερε τα μεγαλύτερα αντίποινα και θα χρησίμευε σε άλλους σαν παράδειγμα. Εδώ το λεξιλόγιο των Μηλίων θυμίζει γλώσσα τραγωδίας, συγκεκριμένα την εικόνα της τραγικής πτώσης (σφάλλω) και εκδίκησης (τιμωρία). Για να μην υστερήσουν σε επιχειρήματα, οι Αθηναίοι το ανταποδίδουν στους Μηλίους λέγοντας πως το γεγονός ότι οι Μήλιοι τους μισούν είναι για τους υπηκόους τους σαφές παράδειγμα («απόδειξη») της δύναμής τους (δυνάμεως) (5.95).[1] Αυτός ο αλαζονικός κομπασμός που χρησιμοποιεί του Μηλίους ως παράδειγμα της δύναμής τους, αποσαφηνίζει μια λανθάνουσα τάση του Επιτάφιου, ενώ η περιφρόνηση της προειδοποίησης των Μηλίων, για τον κίνδυνο που διατρέχουν να γίνουν αρνητικό παράδειγμα, αποδεικνύει πως οι Αθηναίοι είναι τυφλοί στην τροχιά του πολέμου που χάραξε για τον αναγνώστη ο Θουκυδίδης. Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι το 5.90 υπενθυμίζει το χωρίο 2.65. 11-12, όπου ο Θουκυδίδης προϊδεάζει σαφώς τους αναγνώστες (προληπτική αποκάλυψη) για την τελική ήττα των Αθηναίων και χρησιμοποιεί το ρήμα σφάλλω («σκοντάφτω», «κάνω κάποιον να πέσει») για να αναφερθεί στην πτώση τους – το ίδιο ρήμα που χρησιμοποιούν οι αντιπρόσωποι των Μηλίων, προβάλλοντας την υποθετική πιθανότητα της πτώσης των Αθηναίων. [2]
[1] Μεταφράζοντας το παράδειγμα ως «απόδειξη», ακολουθώ τον Hornblower (1994β, 106). Όμως νομίζω ότι υπερτονίζει τη διάκριση μεταξύ «απόδειξης» και «παραδείγματος». Για τη χρήση του όρου παράδειγμα εδώ, δες Morrison 2000, 138 σημ. 61. Γενικότερα ο Morrison προσφέρει άριστη εξέταση του επεισοδίου της Μήλου ως ιστορικού μαθήματος: «οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Αθηναίων και Μηλίων έγιναν είδος κριτηρίου γνώσεων γιατον αναγνώστη, το οποίο ερευνά πόσα έμαθε ο αναγνώστης, με το διάβασμα πέντε βιβλίων»(119). Η Kallet (2001, 9-20) υποστηρίζει ότι ο διάλογος της Μήλου αμφισβητεί συμβατικά αξιώματα για την εκτίμηση και την επίδειξη ισχύος. Δες ibid,. 17-18, για σχόλιο στο τρέχον χωρίο.
[2] Για τη σημασία του ρήματος σφάλλω στον Θουκυδίδη, δες Hornblower 2004, 351-2.
*Ο τίτλος του αποσπάσματος – σχολίου ανήκει στον αναρτήσαντα
