ΟΙ ΑΝΤΙΘΕΤΙΚΕΣ ΔΗΜΗΓΟΡΙΕΣ

 

Αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο της

«ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ ΣΤΟΝ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ»

 

Λήψη του αρχείου

Jacqueline de Romilly

Ὅταν ὁ Θουκυδίδης ἀφηγεῖται πολεμικές συγκρούσεις, ἔχει τήν τάση νά δίνει ὅσο γίνεται μεγαλύτερη ἔκταση στό μέρος τῆςἀνάλυσης· εἴδάμε, ὡστόσο, πώς ἡ ἀνάλυση πουθενά δέν εἶναι πλουσιότερη οὔτε πιό ὁλοκληρωμένη ὅσο ὅταν ἐκφράζεται μέσα ἀπό ἕναν «ἀγώνα λόγων», ὅπου ἔρχονται σέ ἀντιπαράθεση συλλογισμοί. Ἡ μεμονωμένη δημηγορία προβάλλει ἰδέες· οἱ ἀντιθετικές δημηγορίες, καθώς ἀντιπαραθέτουν τίς ἰδέες, τίς πλησιάζουν ἀπό πιό κοντά, καί ἔτσι ἐρευνοῦν ἐξαντλητικά ὅλες τίς ἀπόψεις πού παρουσιάζει μιά κρίσιμη κατάσταση. Ἡ συμπάθεια, λοιπόν, τοῦ Θουκυδίδη γιά τήν ἀνάλυση γενικά ἦταν ἑπόμενο νά τόν κάμει νά πολλαπλασιάσει τούς «ἀγῶνες λόγων» καί νά καταφεύγει σ’ αὐτούς γιά κάθε λογής ἀποφάσεις τῶν προσώπων πού παρουσιάζει.

Ἐκτός ἀπό τόν μεγάλο «ἀγώνα λόγων» τοῦ Α’ Βιβλίου (ὅπου ἀντιτίθενται τέσσερις δημηγορίες), βρίσκουμε μέσα στίς «Ἱστορίες» ὁλόκληρη σειρά ἀπό «ἀντιλογίες» (ζευγάρια ἀπό δημηγορίες). Στό Α’ Βιβλίο ἔχουμε πρῶτα τόν «ἀγώνα λόγων» ἀνάμεσα στούς Κερκυραίους καί στούς Κορινθίους, ἔπειτα ἀνάμεσα στούς Κορινθίους καί τόν Περικλῆ (οἱ δημηγορίες τους εἶναι ἀντιθετικές χωρίς νά βρίσκονται σέ ἀντιπαράθεση)· στό Β’ Βιβλίο ἔχουμε τίς δύο δημηγορίες τῆς Ναυπάκτου· στό Γ’ Βιβλίο τόν «ἀγώνα λόγων» ἀνάμεσα στόν Κλέωνα καί στόν  Διόδοτο, ἔπειτα ἀνάμεσα στούς Πλαταιεῖς καί τούς Θηβαίους· στό Ζ’ Βιβλίο τόν «ἀγώνα λόγων» μεταξύ του Νικία καί τοῦ Ἀλκιβιάδη, ἔπειτα μεταξύ του Ἑρμοκρατη καί τοῦ Ἀθηναγόρα. ἔπειτα μεταξύ του Ἑρμοκράτη καί τοῦ Εὐφήμου· στό Η’ Βιβλίο, τέλος, τίς δύο δημηγορίες τῆς τελευταίας μάχης. Ἕνας τέτοιος κατάλογος προϋποθέτει συστηματική χρήση, βαθιά κλίση γιά τή μέθοδο αὐτή.

Συνέχεια ανάγνωσης «ΟΙ ΑΝΤΙΘΕΤΙΚΕΣ ΔΗΜΗΓΟΡΙΕΣ» →

 

Η ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ

 

Αντίστοιχο συμπερασματικό κεφάλαιο στο έργο του

«ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ»

Λήψη του αρχείου

John H. Finley

 

Ἐρχόμαστε, τέλος, σέ μία γενική ἐκτίμηση τῆς σκέψης τοῦ Θουκυδίδη. Ἡ λέξη «σκέψη» εἶναι κάπως ἀσαφής καί θά μποροῦσε νά ὑπονοεῖ ὁποιονδήποτε ἀπ’τούς  τρόπους πού μποροῦμε νά κοιτάξουμε τήν Ἱ σ τ ο ρ ί α. Πρῶτα πρῶτα ὑπονοεῖ τή διάταξη τοῦ ἔργου, τό ἀκριβές σχέδιο πού ὁ Θουκυδίδης εἶδε στά γεγονότα τοῦ καιροῦ του καί πού αἰσθανόταν ὅτι θά ἐπαναλαμβανόταν κατά παρόμοιο περίπου τρόπο σέ παρόμοιες ἐποχές τοῦ μέλλοντος. Ὕστερα. ἡ λέξη ὑπονοεῖ καί τίς βασικές ἀρχές πού ἐξυπακούονται στήν Ἱστορία ἀλλά ἐκφράζονται μόνο μερικά. Κανένας συγγραφέας, ὅσο ἐξονυχιστικά κι ἄν ἐξετάσει τό νοΰ του, δέν μπορεῖ νά ἐξηγήσει πλήρως στόν ἑαυτό του, καί πολύ λιγότερο στόν ἀναγνώστη, τό πλαίσιο ἀναφορᾶς μέσα στό ὁποῖο κάνει ὅλες τίς συνειδητές, ἄμεσες κρίσεις του. Μπορεῖ μερικές ἀπ’ αὐτές τίς ἀρχές νά συμπίπτουν μέ τίς ἀντιλήψεις τῆς ἔποχής του· ἄλλες μπορεῖ νά εἶναι ἀποκλειστικά δικές του· ἀλλά ὅλες εἶναι ζωτικῆς σημασίας γιά τό ἔργο του, γιατί ἀποτελοῦν τά θεμέλια κάτω ἀπό τή δομή τῶν ἐκπεφρασμένων ἰδεῶν. Παραδείγματα βρίσκουμε στή στάση τοῦ Θουκυδίδη ἀπέναντι στούς θεούς, ἀπέναντι στήν τύχη, ἀπέναντι στό στοιχεῖο τῆς ἀναγκαιότητας στά γεγονότα, ἀπέναντι στήν ἱκανότητα ὁποιουδήποτε ἀτόμου νά ἀναχαιτίσει ἤ νά χαλιναγωγήσει αὐτήν τήν ἀναγκαιότητα, ἀπέναντι στή σχέση μεταξύ οἰκονομικῶν καί πολιτικῶν παραγόντων στήν ἱστορία καί τέλος ἀπέναντι στά στοιχεῖα πού παίζουν ἀποφασιστικό ρόλο στόν ἐθνικό ἤ ἀτομικό χαρακτήρα·. Οἱ ἀπόψεις του πάνω σέ μερικά ἀπ’ αὐτά τά ζητήματα ἐκφράζονται ἐν μέρει στήν Ἱστορία ἤ τουλάχιστον ὑπονοοῦνται καί ἔτσι τίς ἔχουμε ἤδη συζητήσει κάπως. Ἀλλά ἡ συνολική διαπραγμάτευση τῆς σκέψης τοῦ Θουκυδίδη θά ἀπαιτοῦσε νά ἐξεταστοῦν ἀναλυτικότερα καί συγκεντρωμένες ὅλες μαζί. Τέλος, ὑπάρχει κι ἕνα τρίτο σημεῖο πού ὑπονοεῖται ὅταν μιλᾶμε γιά τή σκέψη τοῦ Θουκυδίδη καί τό ὁποῖο δέ θά προέκυπτε ἄν μιλούσαμε γιά ἕνα. σημερινό ἤ ἔστω νεότερο συγγραφέα, ἀλλά πού ἀναπόφευκτα προκύπτει σχετικά ἔντονα ὅταν πρόκειται γιά κάποιον πού ἔγραφε ὄχι μόνο πρίν ἀπό τόσον καιρό καί κάτω ἀπό τόσο διαφορετικές συνθῆκες, ἀλλά καί πού ἔγραφε μέ τή σκέψη ὅτι τό ἔργο του θά εἶχε ἀξία παντοτινή. Τό σημεῖο αὐτό ἀφορᾶ τούς περιορισμούς πού κατά τή γνώμη μας ἐπιβάλλονταν στό Θουκυδίδη ἀπό τή σχετικά περιορισμένη ἐμπειρία του τῆς ἱστορίας. Σίγουρα τό σημεῖο αὐτό δέν εἶναι παρά προέκταση ὅσων ἀναφέραμε μόλις πρίν, ἀφοῦ κι αὐτό συνεπάγεται τίς βασικές ἀρχές μέ τίς ὁποῖες προσέγγισε τό ἔργο του. Ἀλλά ἔχει εἰδική σημασία γιά μᾶς καί ὁπωσδήποτε καμιά διαπραγμάτευση τῆς σκέψης του δέν μπορεῖ νά ἀποφύγει νά ἐξετάσει μέ ποιούς τρόπους αὐτή δυναμώνει ἤ ἀδυνατίζει γιά τό σημερινό ἀναγνώστη ἀπό τή στενή ἀλλά ἀναλογικά ὁλοζώντανη προοπτική της. Χωρίς ἀμφιβολία ὑπάρχουν κι ἄλλοι τρόποι μέ τούς ὁποίους θά μπορούσαμε νά μελετήσουμε τό θέμα, ἀλλά αὐτοί εἶναι οἱ κυριότεροι. Ἔτσι στό κεφάλαιο αὐτό θά ἐξετάσουμε κατά σειρά τό διανοητικό σχέδιο τῆς Ἱστορίας, τίς βασικές ἀρχές μέ τίς ὁποῖες ὁ Θουκυδίδης προσέγγισε τό ἔργο του κι ἐκεῖνες τίς πλευρές τοῦ τελευταίου πού εἴτε πρός τό καλύτερο εἴτε πρός τό χειρότερο εἶναι προσκολλημένες στήν ἄμεση ἐμπειρία τῆς ἐποχῆς του.

Συνέχεια ανάγνωσης «Η ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ» →