ΣΠΑΡΤΗ ΚΑΙ ΣΠΑΡΤΙΑΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ*
(το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι. Finley
«ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»
I
Η Σπάρτη, που πρόκειται να εξετάσω, εκτείνεται σε μια μάλλον περιορισμένη περίοδο, περίπου από τα μέσα του έκτου αιώνα ως τη μάχη στα Λεύκτρα το 371 π.Χ. Εξαιρώ την πρωιμότερη ιστορία, εκτός από λίγα σημαντικά γεγονότα και γενικές τάσεις, γιατί πιστεύω ότι οι πληροφορίες μας είναι σχεδόν αποκλειστικά φανταστικές (ειδικά κάθε τι που αναφέρεται στον Λυκούργο)· ότι όλες οι προσπάθειες να ανασυγκροτήσουμε λεπτομερειακούς αυτή την πρώιμη ιστορία με ονόματα και ακριβείς χρονολογίες βασίζονται σε εντελώς εσφαλμένες μεθοδολογικές αρχές· και ότι η υπερβολική συγκέντρωση στην υπόθεση ότι μια μυθική μετανάστευση έγινε σε πολύ παλιά εποχή είναι το ίδιο εσφαλμένη στη μέθοδο1. Σταματώ στα Λεύκτρα, γιατί δέχομαι την ουσιαστικά ομόφωνη Ελληνική παράδοση για ποιοτική αλλαγή αρκετά νωρίς στον τέταρτο αιώνα. Από κει και πέρα, αν και υπάρχει κάποια συνέχεια, η Σπάρτη μεταμορφώθηκε πάλι σ’ ένα διαφορετικό είδος κοινωνίας.
Κατηγορία: ΑΡΧΑΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ;
(το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι. Finley
«ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»
I
Μπορούμε προκαταρκτικά να διατυπώσουμε δύο γενικεύσεις. Πρώτον: Για την αντιμετώπιση των αναγκών του, δημόσιων και ιδιωτικών, ο ελληνικός κόσμος βασίστηκε, πάντοτε και παντού, σε κάποια μορφή (ή κάποιες μορφές) εξαρτημένης εργασίας. Μ’ αυτό εννοώ, ότι η εξαρτημένη εργασία ήταν σε σημαντικό βαθμό ουσιαστική για τις ανάγκες της γεωργίας, του εμπορίου, της βιοτεχνίας, των δημόσιων έργων και της πολεμικής παραγωγής. Κι όταν λέω εξαρτημένη εργασία, εννοώ την εργασία που επιτελείται με καταναγκασμούς διαφορετικούς από εκείνους που επιβάλλουν οι συγγενικές ή οι κοινοτικές υποχρεώσεις1. Δεύτερον: Υπήρχαν πάντα, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, υπολογίσιμοι αριθμοί ελεύθερων ανθρώπων που απασχολούνταν σε παραγωγική εργασία. Μ’ αυτό εννοώ, πρωταρχικά, όχι τη μισθωτή ελεύθερη εργασία, αλλά τους ελεύθερους ανθρώπους που δούλευαν στη δική τους (ή ενοικιαζόμενη) γη ή στα δικά τους εργαστήρια ή σπίτια ως μαγαζάτορες ή τεχνίτες.
Κάθε προσπάθεια να προσδιορισθεί η θέση της δουλείας στην κοινωνία πρέπει να ενταχθεί στο πλαίσιο των δύο αυτών γενικεύσεων. Και με τον όρο δουλεία θέλω, τελικά, να διευκρινίσω ότι εννοώ το καθεστώς υπό το οποίο κάποιος, στα μάτια του νόμου και της κοινής γνώμης, και σε αναφορά προς όλα τα μέρη, αποτελεί κτήμα, δηλαδή αντικείμενο κινητής περιουσίας (κτημοσύνης), κάποιου άλλου2.
Ο απόλυτος τρόπος με τον οποίο οι Έλληνες θεωρούσαν πάντα τη δουλεία ως ένα δεδομένο γεγονός της ανθρώπινης ύπαρξης είναι φανερός σε όποιον έχει εγκύψει στη φιλολογία τους. Στα ομηρικά έπη συμπεραίνεται (σωστά) ότι οι αιχμάλωτες γυναίκες σέρνονταν στα σπίτια ως σκλάβες, όπως και ότι περιστασιακοί άρρενες δούλοι – θύματα των Φοινίκων εμποροπειρατών – θα ήταν επίσης διαθέσιμοι. Στις αρχές του 7ου αι. π.Χ., ο Ησίοδος, ο Βοιωτός «αγρότης» ποιητής, όταν έδινε τις πρακτικές του συμβουλές στα Ἔργα καί Ἡμέραι του, παράγγελλε στον αδελφό του να μεταχειρίζεται τους δούλους σωστά – η ύπαρξή τους απλά προϋποτίθεται. Το ίδιο ισχύει και για το εγχειρίδιο που έγραψε ο Ξενοφών περί το 375 π.Χ., με τίτλο Οικονομικός για χρήση των ευγενών γαιοκτημόνων.
Συνέχεια ανάγνωσης «ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ;»
