Το Ηρακλείτειο σκάνδαλο
του ΓΙΩΡΓΟΥ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ
Φιλολόγου, Υποψ. δρ. Φιλοσοφίας Freie Universitat Βερολίνου
Το είναι και το γίγνεσθαι τα γνωρίζουμε ως εννοιολογικό ζεύγος χαρακτηριζόμενο κατά κύριο λόγο από αντιθετικότητα. Η σύλληψη αυτής της αντιθετικότητας συμπυκνώνει τον αγώνα της φιλοσοφίας να κατακτήσει γνωστικά τον κόσμο, να περικλείσει μέσα στα όρια των εννοιών μια πραγματικότητα η οποία από καιρού εις καιρόν δεν παύει να μας δείχνει εύγλωττα σημεία της απειρότητάς της.
Μία χαρακτηριστική γεύση του προβλήματος παίρνουμε ανατρέχοντας στην κλασσική αντίθεση ανάμεσα στον Παρμενίδη και τον Ηράκλειτο, μια αντίθεση που μπορούμε να την ανασυνθέσουμε ως σύγκρουση δύο προτάσεων κατάκτησης μιας περιπόθητης διάρκειας μέσα στο λόγο, εννοημένο σε όλη την αρχαία πολυσημία του. Ο Παρμενίδης οδηγήθηκε από τη θεά του ποιήματος του στην οδό της αλήθειας που τον έφερε μακριά από τον κόσμο της απατηλής και σφαλερής υποκειμενικότητας των κοινών θνητών και αντιπαρέθεσε στην πλάνη των πολλών όντων το ένα αγέννητο και άφθαρτο ον του στοχασμού του. Αλλά και ο ευρισκόμενος σε ανταγωνισμό μαζί του Ηράκλειτος δεν διέφερε και πολύ σ’ αυτό το σημείο σε τελευταία ανάλυση. Σύμφωνα με τον Εφέσιο οι κοινοί θνητοί σφάλλουν προς την αντίθετη κατεύθυνση, νομίζοντας πως υπάρχει σταθερότητα εκεί που υπάρχει αδιάκοπη μεταβολή. Κι εκείνος όμως βρέθηκε αναγκαστικά στη θέση να περικλείσει τη μεταβλητότητα του κόσμου μέσα σε μορφώματα του λόγου, δηλαδή έννοιες. Τούτες οι έννοιες, π.χ. «παλίντροπος αρμονία», εκφράζοντας την κινητικότητα του κόσμου, στέκονται ταυτόχρονα και επιβιώνουν πέρα και πάνω από αυτήν, διεκδικούν τη θέση τους μέσα στη διάρκεια του ανθρώπινου λόγου.
