Από τον Πρωταγόρα στον Επίκουρο

 του Δημήτρη Άλτα

Ο Ελληνικός Διαφωτισμός

             Τί στ’ αλήθεια εννοούμε με τον όρο Διαφωτισμό; Σαν Επικούρειος απεχθάνομαι τους ορισμούς, αλλά με ενδιαφέρει να συλλάβω και να αποδώσω το νόημα των λέξεων με όσο περισσότερη σαφήνεια μπορώ. Ο Ιωάννης Δελλής στο βιβλίο του Εισαγωγή στην Φιλοσοφία, γράφει για τον Ευρωπαϊκό διαφωτισμό:

 « Ίσως θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς, με επίγνωση ότι δεν καλύπτει όλο το πλάτος και το βάθος της έννοιας του Διαφωτισμού, πως το δυναμικό αυτό πνευματικό κίνημα, χαρακτηρίζεται από την μια μεριά από έμφαση στον ρόλο του λογικού, της αισθητηριακής εμπειρίας και της επαγωγικής μεθόδου σχετικά με την προσέγγιση της γνώσης που έχει αντικείμενο την φύση και τον άνθρωπο, την δυσπιστία απέναντι στην θεσμική θρησκεία και την παραδοσιακή αυθεντία, και από την άλλη από την ανάδυση των ιδανικών των ελεύθερων κοσμικών και δημοκρατικών κοινωνιών. Συνακόλουθο του τελευταίου είναι η διατύπωση επίμονων διακηρύξεων πίστης στη φυσική ελευθερία του ανθρώπου, την ισότητα και τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα ». Τίποτα λιγότερο κατά την γνώμη μου, δεν ισχύει για τον πρώτο Ελληνικό Διαφωτισμό, του οποίου ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός του 18ου αιώνα υπήρξε κατά κάποιο τρόπο αναβίωση και συνέχεια.

Στην ευλογημένη γή της Ιωνίας τον 6ο αιώνα προ της νέας χρονολόγησης, έγινε η μεγάλη παρέγκλιση στην ιστορία του ανθρώπινου πνευματικού πολιτισμού. Ο άνθρωπος αμφισβήτησε την Θεότητα, παρέκαμψε τους μύθους, προσπάθησε να ερμηνεύσει τον κόσμο ερήμην της και ζήτησε να οριοθετήσει τον εαυτό του σε σχέση με την φύση και τους συνανθρώπους του. Φυσική φιλοσοφία και σοφιστική είναι γεννήματα της ίδιας μήτρας. Του ανήσυχου, ανεξάρτητου και ξάστερου Ελληνικού πνεύματος. Η πρώτη προσπαθεί να ερμηνεύσει ορθολογικά την φύση και το σύμπαν, η δεύτερη ασχολείται με τον άνθρωπο και την κοινωνία.

Συνέχεια ανάγνωσης «ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ ΣΤΟΝ ΕΠΙΚΟΥΡΟ» →

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΣΟΦΙΣΤΩΝ

 αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του

«Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»

 Λήψη του αρχείου

Ernest Barker

 Η ανάδυση του ηθικού και πολιτικού στοχασμού

Η φυσιολογική τάση της πρώιμης αρχαίας ελληνικής σκέψης ήταν μια τάση που αποδεχόταν χωρίς παράπονα και χωρίς συζήτηση την τάξη του κράτους και τους κανόνες που το τελευταίο επέβαλλε. Οι άνθρωποι γεννιόνταν, ζούσαν και πέθαιναν σύμφωνα με αρχαία έθιμα, την προέλευση των οποίων δεν γνώριζε κανείς. Υπήρχε η αμυδρή αίσθηση ότι ήταν θεία· σίγουρα αναγνωριζόταν ότι ήταν άκαμπτα και θεμελιώδη. Ακόμη δεν είχε προκύψει κανένας θετός νόμος- ένα αναλλοίωτο έθιμο (δίκη) καθοδηγούσε τις ζωές των ανθρώπων. Η αίσθηση μιας αναπόφευκτης τάξης της ανθρώπινης ζωής ήταν τόσο ισχυρή. ώστε συγκριτικά η ζωή της γης με όλη της τη ρευστότητα και την αλλαγή, με τις αστραπές και τις θύελλές της μπορούσε κάλλιστα να φαίνεται αβέβαιη και απροσδιόριστη. Στην ανθρώπινη ζωή όλα ήταν καθορισμένα. Έκανες αυτό και προέκυπτε εκείνο. Τα πράγματα δεν ήταν έτσι στη φύση. «Ο άνθρωπος ζούσε σε έναν μαγευτικό κύκλο νόμου και εθίμου και ολόκληρος ο κόσμος γύρω του ήταν άνομος».[1] Ήταν δυνατόν, όπως έχουμε δει, για έναν διανοητή όπως ο Αναξίμανδρος να αποπειραθεί να εισαγάγει τάξη στον φυσικό κόσμο με το να δείξει ότι υπήρχε μια αρχή «δικαιοσύνης» σε όλες της τις αλλαγές και με βάση το αναμφίβολο γεγονός της ύπαρξης ανθρώπινου νόμου να υποστηρίξει την πιθανότητα ύπαρξης νόμου στον φυσικό κόσμο. Από την άλλη πλευρά, όταν οι διάφοροι διανοητές ανακάλυπταν έναν νόμο στον φυσικό κόσμο, ήταν φυσικό ότι θα χρησιμοποιούσαν αυτό τον νόμο, προκειμένου να υπερασπιστούν τον παρόμοιο και εξίσου έγκυρο νόμο του ανθρώπου. Όμως παρά ταύτα η εξέλιξη της ιστορίας σιγά σιγά υπονόμευε τη σταθερότητα της ανθρώπινης τάξης. Ο αποικισμός, ο οποίος οδήγησε στη δημιουργία από ανθρώπινα χέρια νέων κρατών με νέους νόμους, αποσπούσε τους ανθρώπους από τα αρχαία δεσμά του εθίμου και ανέτρεπε την παραδοσιακή σταθερότητα. Ένα νέο θρησκευτικό κίνημα παρουσιάστηκε: ένα νέο τελετουργικό, ένα σύστημα «μυστηρίων» εμφανίστηκε με αποτέλεσμα ορισμένες φορές να αναπτυχθούν νέες θρησκευτικές αδελφότητες ανεξάρτητες από το κράτος, ενώ ορισμένες άλλες φορές, όπως συνέβη στην Αθήνα, να μεταβληθεί η θρησκεία του κράτους, προκειμένου να γίνει δεκτό στους κόλπους της το νέο τελετουργικό. Νομοθέτες έδρασαν σε πολλά κράτη· ένας Σόλων ή ένας Χαρώνδας έδωσαν νόμους στην Αθήνα ή στην Κατάνη. Εδώ προφανώς διάφοροι άνθρωποι νομοθετούσαν. Μήπως όλοι οι νόμοι είχαν εγκαθιδρυθεί με παρόμοιο τρόπο; Μήπως διάφοροι νομοθέτες είχαν παντού θέσει νόμους (νόμους τιθέναι) και οι διάφοροι λαοί είχαν παντού υιοθετήσει νόμους (νόμους τίθεσθαι); Αν ήταν έτσι, το φυσικό συμπέρασμα ήταν ότι το κράτος και ο νόμος του ήταν είτε δημιουργία (θέσις) ενός θεσπίζοντας νομοθέτη, είτε σύμβαση (συνθήκη) ενός υιοθετούντως λαού. Σε κάθε περίπτωση ήταν προφανές ότι ο θεσμοθετημένος νόμος διέφερε από πόλη σε πόλη και οι άνθρωποι φυσιολογικά παρακινήθηκαν να ρωτήσουν εάν υπήρχε ένα ενιαίο υπόστρωμα (φύσις) κάτω από τις αλλαγές του νόμου. Το πρόβλημα της ύλης, το οποίο είχε απασχολήσει τους Ίωνες, είχε τώρα γίνει πρόβλημα του ανθρώπου. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι στον κόσμο των ανθρώπινων πραγμάτων με μια αντίθεση ανάμεσα στη φύσιν, τη μόνιμη ταυτότητα, και στον νόμον, τη συμβατική ποικιλία- η αντίθεση αυτή αντιστοιχεί στη διάκριση που έκαναν οι ίωνες φιλόσοφοι ανάμεσα στην ενιαία και μόνιμη φυσική βάση και στις πολλές και ποικίλες φυσικές «φανερώσεις» του ορατού σύμπαντος.

Συνέχεια ανάγνωσης «Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΣΟΦΙΣΤΩΝ» →