Το Ηρακλείτειο σκάνδαλο

 

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ

Φιλολόγου, Υποψ. δρ. Φιλοσοφίας Freie Universitat  Βερολίνου

        Το είναι και το γίγνεσθαι τα γνωρί­ζουμε ως εννοιολογικό ζεύγος χα­ρακτηριζόμενο κατά κύριο λόγο α­πό αντιθετικότητα. Η σύλληψη αυτής της αντιθετικότητας συμπυκνώνει τον αγώνα της φιλοσοφίας να κατακτήσει γνωστικά τον κόσμο, να περικλείσει μέσα στα ό­ρια των εννοιών μια πραγματικότητα η οποία από καιρού εις καιρόν δεν παύει να μας δείχνει εύγλωττα σημεία της απειρότητάς της.

        Μία χαρακτηριστική γεύση του προ­βλήματος παίρνουμε ανατρέχοντας στην κλασσική αντίθεση ανάμεσα στον Παρ­μενίδη και τον Ηράκλειτο, μια αντίθεση που μπορούμε να την ανασυνθέσουμε ως σύγκρουση δύο προτάσεων κατάκτησης μιας περιπόθητης διάρκειας μέσα στο λόγο, εννοημένο σε όλη την αρχαία πο­λυσημία του. Ο Παρμενίδης οδηγήθηκε από τη θεά του ποιήματος του στην οδό της αλήθειας που τον έφερε μακριά από τον κόσμο της απατηλής και σφαλερής υ­ποκειμενικότητας των κοινών θνητών και αντιπαρέθεσε στην πλάνη των πολ­λών όντων το ένα αγέννητο και άφθαρτο ον του στοχασμού του. Αλλά και ο ευρι­σκόμενος σε ανταγωνισμό μαζί του Ηράκλειτος δεν διέφερε και πολύ σ’ αυ­τό το σημείο σε τελευταία ανάλυση. Σύμφωνα με τον Εφέσιο οι κοινοί θνητοί σφάλλουν προς την αντίθετη κατεύθυν­ση, νομίζοντας πως υπάρχει σταθερότη­τα εκεί που υπάρχει αδιάκοπη μεταβο­λή. Κι εκείνος όμως βρέθηκε αναγκαστι­κά στη θέση να περικλείσει τη μεταβλη­τότητα του κόσμου μέσα σε μορφώματα του λόγου, δηλαδή έννοιες. Τούτες οι έν­νοιες, π.χ. «παλίντροπος αρμονία», εκ­φράζοντας την κινητικότητα του κόσμου, στέκονται ταυτόχρονα και επιβιώνουν πέρα και πάνω από αυτήν, διεκδικούν τη θέση τους μέσα στη διάρκεια του αν­θρώπινου λόγου.

Συνέχεια ανάγνωσης «ΤΟ ΗΡΑΚΛΕΙΤΕΙΟ ΣΚΑΝΔΑΛΟ» →

Η πρόσληψη της προσωκρατικής φιλοσοφίας

στο πρώιμο έργο του Νίτσε[1]

 

Ελένη Α. Καραμπάτζακη,

Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «ΦΙΛΟΣΟΦΕΙΝ», 8^ο  τεύχος

  

Κανείς άλλος νεότερος δυτικός φιλόσοφος, μήτε του Έγελου εξαιρουμένου, δεν είχε τόσο δυνατή διανοητική και διαισθητική σχέση με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, όσο ο Νίτσε. Σε όλο το έργο του είναι εμφανέστατος ο τεράστιος θαυμασμός του για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό γενικά και την φιλοσοφική σκέψη ειδικότερα με διακυμάνσεις, παλινωδίες και αντικρουόμενες απόψεις, ειδικά στην περίπτωση του φιλοσοφικού alter ego του, του Σωκράτη, με τις θέσεις του να επηρεάζονται βαθύτατα από τη βιωματική, αρνητική του στάση απέναντι στον χριστιανισμό. Σπουδαίο ρόλο βέβαια για την ενασχόληση του Νίτσε με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και τη βαθιά κατανόησή της έπαιξε η φιλολογική του παιδεία, εφόσον, ως γνωστόν, άρχισε και τελείωσε την ακαδημαϊκή του καριέρα ως φιλόλογος στο παν/μιο της Βασιλείας με τη διατριβή του να ασχολείται με ρηξικέλευθο για τη φιλολογική ορθοδοξία της ε­ποχής του με τους δοξογραφικούς Βίους φιλοσόφων του Διογένη Λαέρτιου[2]. Αν και η φιλολογική πολεμική που δέ­χθηκε ιδίως από τον σύγχρονο σπουδαίο φιλόλογο Wilamovitz-Moellendorf για το έργο του σχετικά με τη γέ­νεση της τραγωδίας τον ώθησε, μεταξύ άλλων, στην εγκατάλειψη της φιλολογίας[3], το περιεχόμενο της οποίας ελάχι­στα ικανοποιούσε την ριζοσπαστική σκέψη του, και στην σχεδόν νομοτελειακή στροφή στη φιλοσοφία, δεν εγκατέλειψε ποτέ την αντιπαράθεση ή την άντληση ιδεών από τη δεξαμενή του αρχαίου ελληνικού φιλοσοφικού στοχασμού, ενώ οι γνώσεις και οι απόψεις του σχετικά με αυτόν δεν είναι μόνο ιστορικοφιλοσοφικού χαρακτήρα, αλλά διαισθητικές, βιωματικές και αισθητικές. Το εκρηκτικό και ιδιοφυές πνεύμα του είχε βρει στους Έλληνες φιλοσόφους άξιους αντιπάλους, με τους οποίους, όπως και ο Γκαίτε, αναμετριόταν σε όλη του τη ζωή με άξονες αναφοράς τον αδιάλειπτο θαυμασμό του για τον Ηράκλειτο, τον Εμπεδοκλή, τον Δημόκριτο, αλλά όχι τον Παρμενίδη και τους Νεοπλατωνικούς, και την αμφίδρομη στάση του απέναντι στον Σωκράτη και τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και την στωική φιλοσοφία.

Συνέχεια ανάγνωσης «Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΣΤΟ ΠΡΩΙΜΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΤΣΕ» →