Νίτσε και Αριστοτέλης*
Από την Ποιητική στη Γένεση της Τραγωδίας
Ορισμένες εισαγωγικές σκέψεις
Ιορδάνης Κουμασίδης
Υπ. Διδάκτωρ. ΦιλοσοφίαςΑ.Π.Θ.
« O Φρίντριχ Νίτσε ανέκαθεν ήθελε να συγγράψει ένα κλασικό έργο, ένα βιβλίο ιστορίας, σύστημα ή ποίημα, αντάξιο των αρχαίων Ελλήνων τους οποίους είχε διαλέξει ως δασκάλους του. Δε μπόρεσε ποτέ να δώσει μορφή σ αυτή του τη φιλοδοξία».
(Λόγια του Ντανιέλ Αλεβί δια στόματος Μπατάιγ)[1]
Δε χρειάζονται ιδιαίτερα επιχειρήματα ώστε να αναδεχθεί η σημαντικότητα του νιτσεϊκού στοχασμού: αρκεί να διατρέξει κανείς το σύνολο της ιστορίας της φιλοσοφίας, ώστε να διαπιστώσει την ερμηνευτική-αναπλαστική ματιά του Νίτσε, εκκινώντας έναντι της αρχαίας ελληνικής σκέψης, δηλαδή έναντι της γενεσιουργού μήτρας του φιλοσοφείν, μέχρι τις μέρες μας και την τελευταία προσπάθεια καθιέρωσης ενός φιλοσοφικού ρεύματος, αναφερόμαστε στον μεταμοντερνισμό, ρεύμα με αγεφύρωτες εσωτερικές αντιφάσεις -και μάλιστα προγραμματικές ως μια εξαίσια περίπτωση αυτό-υπονόμευσης- οι ρίζες του οποίου συχνά αναζητούνται στο Νίτσε. Επιπλέον, το ιδιαίτερο/λογοτεχνίζον ύφος και η σκοτεινότητα του τον αναδεικνύουν και σε πρωτοπόρο, αριθμητικώς, συνεκδοχικών ερμηνειών αλλά και στρεβλώσεων.
Η βασική ταυτότητα και συνάμα αντίφαση που εμφανίζεται ως κεντρικής σημασίας: Αριστοτέλης και Νίτσε αναγνωρίζονται αμφότεροι ως λεπτολογούντες ερευνητές της ηθικής. Παρότι οι τρόποι τους διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό, υπάρχει και μια άλλη, υποβόσκουσα συσχέτιση αυτού του ερευνητικού τους ενδιαφέροντος: ακριβώς το γεγονός πως, σε σημαντικό βαθμό, οι λόγοι περί ηθικής αναζητούνται μεταξύ άλλων και εντός του φαινομένου της τέχνης.
Στην πραγματικότητα η παραπάνω αντιπαραβολή, έτσι όπως εκδιπλώνεται κατά βάση στα δυο κομβικά έργα Περί Ποιητικής και Η γέννηση της τραγωδίας, εκβάλλει στο ερώτημα του κατά πως αρθρώνεται ένας κριτικός, διαχρονικός λόγος φιλοσοφικής υφής.
Κατηγορία: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ «ΦΥΣΕΙ ΔΟΥΛΟΥ»
Το πρόβλημα του “φύσει δούλου”
αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του Δημήτρη Ι. Παπαδή
«Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»
α) Εισαγωγή
Το πρόβλημα της λεγόμενης φύσει δουλείας στον Αριστοτέλη είναι πολυσυζητημένο και ιδιαίτερα ακανθώδες. Συχνά αντιμετωπίζεται χωρίς τη δέουσα προσοχή και ίσως όχι χωρίς κάποια προκατάληψη. Έτσι πολλοί μελετητές του Αριστοτέλη υποστηρίζουν ανεπιφύλακτα ότι ο Αριστοτέλης ως θεωρητικός της φύσει δουλείας στηρίζει και τον ευρύτατα τότε διαδεδομένο θεσμό της δουλείας, που αποτελεί όπως συνήθως λέγεται, τη μελανή κηλίδα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.[1] Άλλοι υποστηρίζουν ότι ο Αριστοτέλης με την περί φύσει δουλείας διδασκαλία του όχι μόνον δεν στηρίζει τον υπάρχοντα θεσμό της δουλείας αλλά αντίθετα τον περιορίζει.[2] Κάποιοι μάλιστα επαιρόμενοι για την ανθρωπιστική πρόοδο που έχει δήθεν στο μεταξύ συντελεσθεί διακηρύσσουν: «Για μας η δουλεία είναι τόσο αποκρουστική ως θεσμός, ώστε θεωρούμε τελείως αδιανόητο να μη την καταδικάζουν με αγανάκτηση τα πιο φωτισμένα πνεύματα».[3] Η Francis Wolff εννοεί εδώ προφανώς τον Αριστοτέλη, ο οποίος, κατά τη γνώμη της πάντοτε, «δικαιώνει ακριβώς τη δουλεία ως κάτι «φυσικό», σύμφωνα με την τάξη της φυσικής ζωής και την τάξη του κόσμου».[4] Επισημαίνει ωστόσο ότι δεν πρέπει να μείνουμε στην αγανάκτηση αλλά να προχωρήσουμε στην προσεκτική μελέτη των Πολιτικών του Αριστοτέλη, του μόνου φιλοσοφικού κειμένου που έχουμε γι’ αυτό το θέμα. Ενδιαφέρουσα άλλωστε στο σημείο αυτό είναι και η παρατήρηση του A. Preus: «Χωρίς αμφιβολία η ενόχλησή μας σχετικά με το A΄ βιβλίο των Πολιτικών είναι ακόμα μεγαλύτερη, επειδή πολύ πρόσφατα … έχουμε καταργήσει τη δουλεία στην πατρίδα μας [εννοεί τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής] και συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε εναντίον των κοινωνικών συνεπειών αυτών των γεγονότων και εμπειριών. Ωστόσο, αν επρόκειτο να διαβάσουμε τον Αριστοτέλη σαν να ήταν Αμερικανός που γράφει π.χ. γύρω στα 1820 μ.Χ. και όχι Έλληνας που γράψει γύρω στα 330 π.Χ., θα σφάλλαμε αναπόφευκτα, εφόσον ο περίγυρος και οι συνθήκες είναι προφανώς πολύ διαφορετικά».[5] Το θέμα της φύσει δουλείας έχει ασφαλώς πολλές πτυχές. Στην παρούσα ενότητα θα περιορισθώ στην εξέταση των εξής πτυχών: α) Η οντολογική ταυτότητα του “φύσει δούλου” και η σχέση του με τα ζώα, β) Σχέση δεσπότη και δούλου, γ) Είναι ο “φύσει δούλος“ φορέας ηθικών αξιών; δ) Η στάση του Αριστοτέλη απέναντι στη δουλεία.
