ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΑΣΠΙΩΤΗΣ
Η Μουσική, όπως και ο Λόγος, έχουν την αρχήν απροσδιόριστον. Χάνονται εις τα βάθη των χιλιετιών. Η φύσις με τον άνεμον, το άσμα των πτηνών, τον θρούν των φύλλων έδωκεν εις τον άνθρωπον την ιδέαν του ήχου. Ασφαλές είναι, ότι το πρώτον μουσικόν όργανον ήτο η φωνή του ανθρώπου. Σήμερον με την λέξιν μουσική εννοούμε γενικώς την τέχνην των ήχων. Κατά τους αρχαίους χρόνους έδιδαν τον όρον αρμονική. Μουσική εσήμαινε πάσαν τέχνην, της οποίας προστάτιδες ήσαν αι Μούσαι, ήτοι ό,τι είχε σχέσιν με την ψυχοπνευματικήν αγωγήν, την διανόησιν, τας καλάς τέχνας, τα γράμματα (εν γένει την παιδείαν) και κυρίως την λυρικήν ποίησιν. Αι Μούσαι ήσαν αι θεαί κάθε πνευματικής παραγωγής, της ωδής, της μουσικής και της ποιήσεως. Η πεφιλημένη έδρα τους ήτο ο Ελικών (Ελικωνιάδες). Η λέξις Μούσα η Μοίσα η δωριστί Μώσα προέρχεται εκ του ρήματος μώ (μυέω = διδάσκω, κατηχώ, εισάγω εις τα μυστήρια, μύω = κλείνω, είμαι κρυφός).
Δια τους αρχαίους Έλληνας η μουσική ήτο το ασφαλέστερον μέσον, δια να εγχαράξουν εις το ανθρώπινον πνεύμα τας αρχάς της ηθικής και της αρετής, να επηρεάσουν δε την ψυχήν προς το αγαθόν. Ήσαν οι πρώτοι, οι οποίοι έδωσαν εις αυτήν ιδιαιτέραν σημασίαν και ανάπτυξιν. Εθεώρουν την προέλευσίν της ουρανίαν και απέδιδον εις αυτήν και μαγικήν ακόμη δύναμιν, ικανήν να επιτέλεση θαύματα. Έτσι εις τον Όμηρον βλέπομεν τον Έλληνα να ψάλλη άσμα, δια να σταματήση το αίμα της πληγής του.
Στη νεώτερη Ευρώπη λυρικό ποίημα δε σημαίνει τίποτε άλλο παρά ένα, ποίημα σύντομο, με στίχους μελωδικούς, που εκφράζει, κατά πάσα πιθανότητα, προσωπικές συγκινήσεις. Όμως, για τους Αρχαίους Έλληνες, που απ’ τη δική τους λέξη «λυρικός» κατάγεται ή Αγγλική λέξη «Lyric», η σημασία ήταν πολύ καθαρή. Σήμαινε πώς το ποίημα συνοδευόταν από το παίξιμο της λύρας. Βέβαια πολλά ποιήματα μπορεί να μη συνοδεύονταν από μουσικό όργανο κι άλλα να συνοδεύονταν από αυλό, η λύρα όμως ήταν το όργανο που χρησιμοποιόταν γενικά και η λυρική ποίηση ήταν σύνθεση για να τραγουδιέται. Η αρχή της λυρικής ποίησης μπορεί ν’ ανιχνευθεί στο απώτατο παρελθόν, γιατί ή λύρα υπήρχε και στη Μυκηναϊκή εποχή, και μας είναι δύσκολο να φανταστούμε οποιαδήποτε εποχή, όσο πρωτόγονη κι αν ήταν, που οι Έλληνες δεν τραγουδούσαν. Παρ’ όλ’ αυτά, δε μπορούμε να ισχυριστούμε πώς αυτά τα τραγούδια ήταν συνειδητά και προσεγμένα έργα τέχνης. Μάλλον πρέπει να ήταν άπλα δημοτικά τραγούδια, ή στίχοι που πλάστηκαν γύρω από ένα ρεφραίν, τέτοια όπως βρίσκουμε στην πρώιμη λογοτεχνία όλων των λαών. Ό Όμηρος γνωρίζει ύμνους στους θεούς, μοιρολόγια και τραγούδια γάμου που τα παρουσιάζει ένας θίασος, αλλά που τον κύριο λόγο έχει αρχηγός – κάνει και την πιο πολλή δουλειά – ενώ οι άλλοι τον βοηθούν στα διαλείμματα. Το αρχαιότερο δείγμα λυρικού τραγουδιού που γνωρίζουμε είναι ένα απόσπασμα από ποίημα, που συνέθεσε ο Εύμηλος ο Κορίνθιος (730 π.Χ.) για ένα χορό Μεσσηνίων και το τραγούδησαν στο Δήλιο Απόλλωνα. Έρχεται από μια σκοτεινή εποχή, τότε που οι Μεσσήνιοι πρότασσαν μακρόχρονη κι απελπισμένη αντίσταση στους Σπαρτιάτες. Πρέπει να ήταν μια έκκληση στο θεό να τους βοηθήσει, αλλά, εφόσον δύο μόνο στίχοι σώζονται, δε μπορεί να μας βοηθήσει, σχεδόν καθόλου, να γνωρίσουμε την πρώιμη λυρική ποίηση. Τη μεταλλαγή του απλού τραγουδιού σε σοβαρή κι εντυπωσιακή τέχνη φαίνεται να βοήθησε μια μουσική επανάσταση, που έγινε τον έβδομο αιώνα. Ο Τέρπανδρος ο Λέσβιος (676 π.Χ.) καθιέρωσε μια κανονική κλίμακα για την επτάχορδη λύρα. Έτσι, δίνοντας μουσικούς κανόνες, έκανε δυνατή τη δημιουργία κανονικής μουσικής σύνθεσης. Ο έβδομος αιώνας εκμεταλλεύτηκε αμέσως αυτή την καινοτομία κι έτσι ξεκίνησε μια γενναία και ραγδαία εξέλιξη της μουσικής, και μαζί της της λυρικής ποίησης. Από τα έργα του Τέρπανδρου τίποτε σχεδόν δε σώζεται. Παρ’ όλ’ αυτά ο Τέρπανδρος είναι ο κύριος συντελεστής του τρόπου που το λυρικό τραγούδι έφτασε να γίνει μια κορυφαία τέχνη στην Ελλάδα και να καταλάβει τον κενό χώρο, που άφησε η παρακμή της επικής ποίησης. Τα περισσότερα δημιουργήματα της μεγάλης αυτής τέχνης έχουν χαθεί, αλλά ό,τι έμεινε αποκαλύπτει μιαν αξιοθαύμαστη πρωτοτυπία, δυναμικότητα και πληρότητα. Αν και, ανα ποφευχτα, την παραλληλίζουμε με την Ευρωπαϊκή λυρική ποίηση, που αναπτύχθηκε από το Μεσαίωνα κι υστέρα, ο παραλληλισμός σε καμιά περίπτωση δεν είναι κλειστός.